فارابی و تیۆری سەرڕێژ
2018-02-26 12:02:06

 

فارابی و تیۆری سەرڕێژ

هاوژین مەلا ئەمین

   لەسەر خوداناسی و باوەڕی فارابی، بیروبۆچوونی جودا و دژبەیەك هەن، مستەفا شاهین ئەو بۆچوونە پەسەند دەكات كە فارابی لە زومرەی كافرانە، بەتایبەت بە هۆی ئەم تیۆرییە و بەرەنجامەكانیەوە، كە لە دیدی ئەوانەوە بە بێباوەڕیی كۆتایی دێت! ئەو پشتگیری لە قسەكانی غەزالی دەكات، بەتایبەت لە كتێبی تهافت الفلاسفةدا، كە فەیلەسووفانی ئیسلام بە كافر لەقەڵەم دەدات و هێرش دەكاتە سەر بیروباوەڕیان، بەتایبەت فارابی و بوعەلی سینا. بەڵام هێنری كۆربان، خوێندنەوەیەكی دی بۆ فارابی بە پێویست دەزانێت و دەڵێت كە پێویستە لە چوارچێوەی میراتی گنوسیی ئیسلامی و بنەماكانی شیعەگەری و تیۆری پێغەمبەرایەتی و ئیمامەتدا بخوێندرێتەوە[1]. دەربارەی ژیان و بنەچە و خوێندن و ڕێباوەڕی ئایینیی فارابی، پوور حەسەن، كە توێژەرێكی ئێرانییە، بابەتێكی پڕبایەخ و قەشەنگی نووسیوە، كە زۆر شایانی خوێندنەوەیە و خوێنەر دەتوانێت بۆ زانیاریی زیاتر لەم بارەیەوە، بگەڕێتەوە بۆ ئەو سەرچاوەیەش[2]. ئەوەی كە لێرەدا بۆ ئێمە گرنگە، تەنها ئاماژەدانە بە پەیوەندیی فارابی بە گنوسیزم و سۆفیزم و ئیعتیزال و ئیزۆتریكیزم و شیعەگەری و ئەفڵاتوونیزمی نوێوە، كە ڕەنگە هەندێك ئامادەسازیی دەروونی بكەن بۆ تێگەیشتن لە تیۆری فەیز و دانانی لە چێوە و سیاقی تایبەت بە خۆیدا.

   ئەفلۆتین داڕێژەری یەكەمی ئەم تیۆرەیە و بە تیۆری سەرڕێژ (فەیز) ناسراوە، كە بە هۆی كتێبی ئیسۆلۆژیاوە وخۆی لەڕاستیدا بەشێكە لە نۆمینەكانی ئەفلۆتین و بە ناوی ئەرستۆوە بڵاو بووەتەوە، هەموو فەیلەسووفەكانی ئیسلام و توێژەران، بەر لە ئیبن ڕوشد (1126ـ1198 ز)، وەك بەرهەمی ئەرستۆ سەیری ئەو كتێبەیان دەكرد و لێرەشەوە ئەو تیۆرییەیان بە تیۆری ئەو دەزانی، بەڵام ئیبن ڕوشد، لە كتێبی تهافت التهافتدا، هێرش دەكاتە سەر ئەم تیۆرە و دەڵێت كە هیچ پەیوەندییەكی بە ئەرستۆوە نییە، ئەو تیۆرییەكە دەداتە پاڵ فرفریۆس و دەڵێت كە ئەم تیۆرە نامۆیە بە دامەزراوەی فەلسەفیی ئەرستۆ، بگرە ئیبن ڕوشد، ڕەخنە لە پرەنسیپی سەرەكیی تیۆرییەكە دەگرێت، كە بیرۆكەی ''لە یەك تەنها یەك دەزێت''ە[3].

ئامانج لەم تیۆرییە لای ئەفلۆتین، چارەسەری ئەو كێشەیە بوو كە چۆن لە یەكەوە، فرە (پتر لە یەكێك) پەیدا دەبێت. هەروەها دەیویست وەڵامی ئەو پرسیارە كۆسمۆلۆژییە بداتەوە كە پەیوەندیی بە هاتنەبوونی گەردوون و بنەچەی بوونەوە هەیە. سەرنجڕاكێشیی ئەم تیۆرییە و سروشتی جوانی، بووە هۆی ئەوەی كە زۆر لە فەیلەسووفان پێیەوە بگیرسێنەوە و بیسەلمێنن!

بنەمای فەلسەفیی ئەم تیۆرییە گوتەزایەك، یان بەڵگەنەویستێكە كە دەڵێت: ''لە یەكەوە تەنها یەك پەیدا دەبێت، واتە گەر بوونێك بە هەموو مانایەك سادە و تاقانە و یەك بێت، تەنها یەك بوونی دی لەوەوە پەیدا دەبێت.'' هەر بۆیە پێویستە فرەیی لە بووندا، ڕاڤە و تەفسیرێكی فەلسەفیی بۆ ببینرێتەوە و پاساو بدرێت.

گەر ئێمە باوەڕمان بە یەكتایی و یەكبوونی هۆی یەكەم هەبێت، باوەڕیشمان بەوە هەبێت كە هەموو بوون، لە ئەوەوە بەدی هاتووە، كەواتە پێویستە پاساوی ئەوە بدەین كە چۆن ئەم زۆر و فرەیە، لە ئەو تاك و تەنیایەوە هاتووەتە بوون؟

ئەم پرسیارە لە دیدی ئەوانەوە لە پرسیاری هاتنەبوون خۆی گرنگتر بوو، بەڵام ئایا پاساوی فەلسەفی و لۆژیكیی ئەو بەڵگەنەویستەی ئەوان چییە و بۆ هەموویان تەسلیم بەو بیرۆكەیە بوون كە ''لە یەك تەنها یەك دەزێت و پێویستە بۆ پاساودانی ئەم فرەییە، میانگیر و ڕێگەیەك ببینینەوە''؟

هەروەها ئەوان دەیانویست كە پاساوێك بۆ ئەوە ببیننەوە كە بۆ لە جیهاندا (جیهانی ژێر خولگەی مانگ)، دروستبوون و داڕزان (الكون و الفساد) هەیە و ئەمە چۆن لێك دەدرێتەوە؟

ئەگەرچی هەندێک ڕایان وابوو كە فارابی بەبێ لێكدانەوە تەسلیم بەم ''بەڵگەنەویستە'' بووە[4]، بەڵام دوای ڕامان بۆمان دەردەكەوێت كە چ كێشەیەك لەوەدا هەیە كە ئەم ''بەڵگەنەویستە'' قبووڵ نەكەین، كە لێرەدا ئێمە هەوڵ دەدەین هەندێك لەو گفتوگۆ و كێشانە بخەینە ڕوو، كە پەیوەندییان بەو لایەنەوە هەیە.

   گەر ئەوە قبووڵ نەكەین و باوەڕمان وابێت كە دەشێت لە یەكەوە، فرەیی پەیدا ببێت، ئەو كاتە ناچارین كە لە ڕوویەكەوە، لە لایەنێكەوە، بە شێوەیەك لە شێوەكان، فرەیی بدەینە پاڵ پرەنسیپ و هۆكاری یەكەم، بۆ نموونە لە ڕووی ویستەكانیەوە، یان لە ڕووی ئامانجەكانیەوە، یان لە ڕووی ئاڕاستەكان و خەسڵەتە ناوەكییەكانیەوە، یان لە هەر ڕوویەكی دیكەوە، بۆ ئەوەی كە بتوانین لە ڕێگەی ئەم ڕەهەندەی فرەییەوە لە پرەنسیپ و هۆی یەكەمدا، ئەو فرەییە پاساو بدەین كە لە گەردووندا هەیە. هەرچۆن كە ئەوەی لە دەفرێكدایە هەر ئەوەی لێ سەرڕێژ دەبێت، بە هەمان شێوە، سەرڕێژبوونی فرەیی لە یەكەوە، مانای ئەوە دەگەیەنێت كە فرەییەك لە ئەودا هەبێت و گەر ئەو بە هەموو واتایەك و بەڕاستی ''یەك'' بێت، كەواتە نابێت جگە لە یەك لەو سەرڕێژ ببێت، ئەگینا ئەمە ئەوە دەگەیەنێت كە ئەو بە ڕەهایی سادە و یەك نییە و فرەییەكی تێدایە.

فرەیی سەرڕێژەكانی ئەو، یان كردارەكانی ئەو، یاخود ئەوەتا فرەیی لە خودی ئەودا، یان فرەیی لە ڕواڵەت و ڕووكارەكانیدا دەگەیەنێت و دواجار ئەوە دەگەیەنێت كە ئەو، پاڵنەری جیاواز بەسەریەوە هەبن، یان كاریگەر ببێت بە شتێك لە دەروەی خودی خۆی كە هەموو ئەمانەش لەگەڵ بێگەردیی ڕەهای ئەودا ناكۆك دێنەوە.

پێچەوانە بەو ڕایەی سەرەوە كە فارابی ڕەنگە بەبێ لێكدانەوە ئەم ''بەڵگەنەویستە''ی قبووڵ كردبێت، ئەو دەربارەی واتاكانی ''یەك'' و ''یەكبوون''، نامەیەكی نووسیوە و هەموو ئەو مانا و مەبەستانەی ڕوون كردووەتەوە، كە دەشێت چەمكی ''یەك'' و ''یەكبوون'' بیانگەیەنێت و بە یەكێك لەو واتایانە، بە بوونێك بگوترێت كە ئەو بوونە یەكە.

كورتەی ئەو كتێبەی فارابی ئەوەیە كە یەكی ڕاستەقینە، ئەوەی كە بە هەموو مانایەك و لە هەموو ڕوویەكەوە هەر یەكە، تەنها خودای بێگەرد خۆیەتی و بەس. ئەمەش لەبەر ئەوەی كە ئەگەرچی ئەم چەمكە، زۆر جار و بۆ زۆر واتا بەكار دەهێنرێت، بگرە لەگەڵ ئەوەی كە هەربوونێك بە مانایەك لە ماناكان و لە ڕوویەكەوە یەكە، چونكە خۆیەتی نەك شتێكی دی و بگرە هەر بوونێك بەم مانایە و لە ڕوویەكەوە یەك نەبێت، ئەو بوونە بوونی نییە و ناشێت هەبێت و ناتوانرێت جیاكاری لە نێوان بوونێك و بوونێكی دیكەدا بە هیچ شێوەیەك بکرێت، چونكە پێوەری جیاكاری و پرەنسیپی شوناس خۆی ئەوە دەخوازێت و عەقڵ بەرمەبنای ئەو یەكبوونە لە روویەكەوە، بوونەكان دەناسێتەوە و جیاكاری دەكات و بەبێ تاقانەیی لە ڕوویەكەوە، هیچ بوونێك نییە و نابێت و لە ئەویدییەك جودا نابێتەوە و پێویستە هەر بوونێك كە هەیە لە ڕوویەكەوە (با ڕواڵەتی و لاوەكییش بێت)، بێهاوتا بێت و هەر خۆی بێت بۆ ئەوەی كە ئەو بێت و هەبێت، كە هەر ئەو تایبەتمەندی و ناوازەییەشە كە ئەو بوونە دەكات بەوەی كە هەیە و بوون و جودایی، یان شوناس و تایبەتمەندی و خودێتیی پێ دەبەخشێت.

دەشێت ئەو تایبەتمەندیی و یەكبوونە، لە خودێتیی ئەو بوونە یان لە چییەتی یان لە چۆنێتی یان لە هەر شتێكی دیكەیدا بێت، بەڵام بەبێ ئەوەی كە لە روویەكەوە یەكبوونی هەبێت، نابێت و گەر وابێت، هەموو هەبووەكان یەك دەبن و هەبوو هیچ دابەشبوونێكی نابێت، بگرە ناونیشانی نابێت، بگرە خودی پڕۆسەی سەلماندن و لۆژیك و دەربڕین لەبارەی بوونەوە، بە بنبەست دەگات و كۆتایی دێت[5].

هەر بۆیە هەر شتێك لە ڕوویەكەوە و بە شێوەیەك یەكە، بەڵام ئەوەی كە لە هەموو روویەكەوە و بە هەموو مانایەك هەر یەكە و تاقانە و ناوازە و سادەیە، نەك پێكهاتە، ئەوە هەر خودایە و بەس، هەر بۆیە لەم بوونەوە كە بە هەموو مانایەك و لە هەموو ڕوویەكەوە هەر یەكە و بوون و چییەتیی ئەو هەر یەكە، تەنها هەر یەك بوون یان ڕاستی دەزێت و سەرڕێژ دەبێت، چونكە ئەمە (واتە ئەوەی كە لەم بوونەوە كە لە هەموو ڕوویەكەوە یەكە، زیاد لە یەكێك سەرڕێژ ببێت)، شتێكە كە لە ڕووی عەقڵییەوە مەحاڵە و نابێت و لەگەڵ ئەو بیرۆكەیەدا دژ دێتەوە كە ئەو، تەواو كامڵ و ئاوەزمەند و تاك و تەنیایە و هەمیشە هەر وایە، هەر لەبەر ئەوەی كە ئەو هەمیشە بە شێوەیەكی كردەكی كامڵ و تەواوە، كەواتە ئەو نابێتە شوێنی ڕوودانی هیچ شتێك، واتە لە ئەودا هیچ ڕوو نادات و هیچ گۆڕانكارییەك بەسەر ئەودا نایەت، هەموو بوونەكان لە ئەو سەرڕێژ بوون، ئەمەش داخوازیی بوونی ئەوە، كە هەر ئەمەش ویستی ئەوە و ناكۆك بە بوون و تاقانەیی ئەو نییە و ئەمەش بۆ هیچ مەبەستێك نەبووە، چونكە مەبەست و نیاز واتای خوازیاری و ئارەزووكردن دەگەیەنێت و ئەمەش كەمایەسییە و لەگەڵ كەماڵی ئەودا ناگونجێت[6].

بۆ پاساودانی ئەو فرەییە ڕواڵەتی و دروستبوون و داڕزان و دینامیكییەتەی كە لە جیهاندا هەیە، هەروەها بۆ پاساودانی خراپە، كە لە فرەیی و زۆری و ئەو تاریكییەوە سەرچاوە دەگرێت كە لە جیهانی تەن و مادەدا هەن، هەروەها بۆ پاساودانی بەریەككەوتنی ویستە جیاوازەكان كە بە هۆی جووڵەی تەنە باڵاكانەوە دێنە ئاراوە و هیچ پەیوەندییەكیان بە خودای بێگەردەوە نییە، كە ویستی ئەو و زانینی ئەو، تەنها بە خودی ئەوەوە پەیوەست دەبێت كە خودێكی تەواو پڕ كەماڵ و چاكەیەكی پەتییە، عەقڵەكان و خولگەكان (میانگیرەكان) دەكەونە نێوان هۆی یەكەم و ئەم جیهانەوە. فرەیی و خراپە و لەناوچوون هەموویان دەرهاویشتەی جیهانی دژیەكی و نەبوونن، جیهانی ژێر خولگەی مانگ. فارابی لەم بارەیەوە دەڵێت: ''نەبوون و دژیەكی، تەنها لە جیهانی ژێر خولگەی مانگدا هەیە، كە نەبوون بریتییە لە نەبوونی هەر شتێك كە دەشێت هەبێت.''[7]

بێگومان پرسی چاكە و خراپە و ویست و زانین و ڕەستاخێز و پاداشت، چ لە فەلسەفەی ئایین و چ لە لاهووتدا، پرسی گرنگ و بنەڕەتین و لە پەیوەندیدا بە دید و ڕوانینی فارابی لەو بارەیەوە، وەك پێویست لێكۆڵینەوەیان لەبارەوە نەكراوە و ڕەنگە لێرەدا چەند ئاماژەیەكی كورت هەبێت، بەڵام ناكرێت بەبێ لێكۆڵینەوەی ورد، هیچیان لەبارەوە بگوترێت و پێویستیان بە توێژینەوە و بابەتی سەربەخۆ هەیە و تیۆری سەرڕێژ، چ لای فارابی و چ لای بوعەلی، یەكێك لە ئامانجەكانی وەڵامدانەوەیە بەو پرس و بابەتە گرفتئامێزانەی هزری ئایینی و فەلسەفی.

گفتوگۆ دەربارەی پرەنسیپی سەرەكیی تیۆرەكە

 

غەزالی و ئیبن ڕوشد و كەلامزانەكانی ئیسلامیش، ڕەخنەی ئەو پرەنسیپ و بەڵگەنەویستەیان كردووە. ئەم ڕەخنەكردنە خۆی بووەتە هۆی ئەوەی كە سیستمی چەمكی و هزریی جیاواز لە نێو دنیابینیی كەلامی و فەلسەفیی موسڵماناندا دروست ببێت. سیستمی هزریی جیاواز دەربارەی خودا و پەیوەندیی ئەو بە جیهانەوە، كە ئەو سیستمانەش هەموویان شایانی لێكۆڵینەوە و خوێندنەوەی ڕاستەقینەن و پەیوەندیی قووڵیان بە هزر و ژیانی ئایینیی مرۆڤەوە هەیە.

   لێرەدا هەوڵی ئەوە دەدەین كە بنەڕەتی دیالیكتیكیی ئەو گفتوگۆ و ڕەخنە سەرەكییەكان لەو پرەنسیپە بخەینە ڕوو و دواجار وەڵامەكانیشیان ڕوون بكەینەوە.

   پێش هەر شتێك دەبێت وردی و وریایی ئیبن ڕوشد بەرز بنرخێنین، لەوەدا كە وەك توێژەرێكی سەر بە قوتابخانەی ئەرستۆیی، ئەوەمان بۆ یەكلا دەكاتەوە كە ئەم تیۆرییە ناسازگارە لەگەڵ هزر و سیستمی بیركردنەوەی ئەرستۆییدا و لەگەڵ ئەو ئاڕاستەیەدا ناگونجێت و ناشێت كە تێز و تیۆرییەكی ئاوا بدرێتە پاڵ ئەرستۆ، هەر بۆیە ئەو تیۆرییەكە دەداتە پاڵ فرفریۆس و گومان لە وریایی ئەویش دەكات وەك فەیلەسووفێكی ئەرستۆیی، ڕاستییەكەش ئەوەیە كە فرفریۆس ئەفلۆتینییە، نەك ئەرستۆیی و ئەمەش پەیوەندیی ئەم تیۆرییە بە ڕوانگەی ئەفڵاتوونیی نوێوە، دووپات دەكاتەوە.

   پاشان ئیبن ڕوشد دەربارەی ئەو پرەنسیپە، ''لە یەك تەنها یەك سەرڕێژ دەبێت''، دەڵێت كە فەیلەسووفانی پێشین كاتێك ئەم پرەنسیپەیان هێنایە ئاراوە، كە لێكۆڵینەوەی دیالیكتیكیی (كەلامی) مشتومڕئامێزیان دەربارەی پرەنسیپی یەكەم دەكرد، واتە ئەگەرچی خۆیان وایان دەزانی كە بە شێوەیەكی فەلسەفی و بورهانیی پەتی لەبارەی كێشەكەوە دەكۆڵنەوە، بەڵام ئەوان بە شێوەیەك لەم كێشەیە دەكۆڵنەوە كە گومانئامێز و ئاوێتە بە باوەڕی ئایینی بوو، هەر ئەمەش بووە هۆی ئەوەی كە دواجار هەموویان لەسەر ئەو ڕایە كۆك بن، كە مادام سەرچاوەی هەموو بوونەكان هەر یەكە و تاقانەیە، كەواتە پێویستە لەو یەكەوە تەنها یەك سەرڕێژ ببێت[8].

   بەم شێوەیە ئیبن ڕوشد سەرەتا ئەم پێشەكییە وەك پێشەكییەكی جەدەلی و گومانئامێز دەخاتە ڕوو، نەك ئەوەی كە بەڵگەنەویست و سەلمێنراو بێت و نكۆڵی لەوەش دەكات كە شوێنی كۆدەنگیی هەموو فەیلەسووفان بێت، هەروەها ئەوە دەخاتە ڕوو كە دیدی فەیلەسووفانیش خۆیان لەبارەی ئەم سەرەتایەوە وەك یەك نییە و ئەو فەیلەسووفانەش كە پرەنسیپەكەیان پەسەند كردووە، لە پەیوەندیدا بە ماناكانیەوە جیاواز و ناكۆكن.

   گومان لەوەدا نییە كە جگە لە خودا، لە نێو هەموو هەبوویەكدا دوانەییەك هەیە، دوانەیی لەسەر ئاستی هیولا و فۆڕم، لەسەر ئاستی بوون و چییەتی، تەنها خودایە، كە بوون و چییەتیی ئەو، یەكە و هیچ جۆرە دوانەییەك لە بوونی ئەودا نییە. ئەو تەنها و تاك و پەتی و ساكارە، پێكهاتە و ئاڵۆز نییە، هەمیشە بوونی ئەو كردەكییە و بە هیچ شێوەیەك گۆڕان و نوێبوونەوە بەسەر بوونیدا نایەت و دۆخ و باری تایبەت نایگرێتە خۆی و لە بوونی خۆیدا پڕ و كامڵە.

   گریمان ئێمە بۆ خودا ئەوە قبووڵ ناكەین كە وا بێت یاخود باوەڕمان وا نییە، با بزانین گەر باوەڕمان وا نەبێت ئەمە چی دەگەیەنێت و گەر بەم شێوەیە بیر نەكەینەوە، چی ڕوو دەدات؟

   گرنگترین شت لە ڕووی فەلسەفی و عەقڵییەوە كە ڕوو دەدات، ئەوەیە كە:

  • ئەو كاتە زنجیرەی هۆكان ناكۆتا دەبن و ناتوانین كە بە دوا هۆكاری بوون بگەین، چونكە گەر ئەو جووڵاو بێت، كەواتە پێویستی بە جووڵێنەرە، ئەم بزوێنەرەش یان دەرەكییە یان ناوەكی، گەر دەرەكی بێت كەواتە ئەو جووڵێنەری یەكەمە نەك ئەم، گەر ناوەكییش بێت، وەك ئەوەی كە بڵێین جووڵە و بزوانی خودییە، ئەو كاتە تەنها سێ گریمانەمان لە بەردەستدا دەبێت: یان ئەو جووڵەیەی ئەو زادەی سروشتی خۆیەتی، زادەی شتێكە لە نێو ئەودا، شتێك كە پەیوەندیی بە چییەتیی ئەوەوە هەیە و شتێكە زیاتر یان جیا لە بوونی ئەو، بێگومان ئەمەش مەحاڵە، چونكە دەبێتە هۆی ئەوەی كە وەك پێكهاتەیەك، وەك فرەییەكی ناوەكی لە خودا بڕوانین، ئەمەش پێچەوانەی پەتیبوونی ئەوە. یاخود ئەوەتا كە ئەم جووڵەیەی ئەو، بەرمەبنای گریمانەی ویست و خواستێك لێك بدەینەوە، واتە گریمانەی ئەوە بكەین كە ئەو خوازیاری شتێك بووە جگە لە خۆی، كە ئەمەش پێچەوانەی دەوڵەمەندی و بێنیازیی تەواوی ئەوە، یاخود دەبێت گریمانەی ئەوە بكەین كە ئەو تەنها جووڵەیەكی پەتییە و ڕاستەقینەی ئەو، بوون و چییەتیی ئەو هەر جووڵەیە و بەس، واتە خودا جووڵەیەكی پەتییە، بێگومان هیچ كەسێكیش ئەمەی نەگوتووە، چونكە جووڵە لە دیدی ئەوانەوە، گۆڕانی هیولایە و خەسڵەت و دەركەوتەیەكی سەر بوونە جووڵاوەكەیە، جووڵە بریتییە لە بزاوتی تەنێك، گەر تەن هەبوو جووڵەش هەیە و گەر تەن نەبوو جووڵەش بوونی نییە، هەروەها جووڵە بریتییە لە جۆرێك لە گۆڕكێ، پاشان جووڵە و زەمەن و تەن هیچیان پێش هیچیان ناكەون و پێكەوەن، هەروەها ئەم چەمكە بۆ گەیاندنی مانای دروستبوون و داڕزان و كەم و زیادكردن و گۆڕان و گواستنەوە بەكار دێت[9]. پاشان لە دیدی فەیلەسووفانەوە سەرچاوەی جووڵە دەروونە، سەرچاوەی دەروونیش عەقڵە، سیستم و ڕێکخستن، بۆیە گەر خودا بەم جۆرە تەنها جووڵەیەكی پەتی بێت، بەبێ سیستم و ڕێکخستن و بەبێ هیچ نیاز و مەرامێك، ئەو كاتە ئەو هەوانتەیەكی ڕەها و ڕێكەوتێكی پەتییە و هیچی دی. هەر بۆیە ئیبن ڕوشد، باوەڕی وایە كە هەربووەكان هەندێكیان بێ جووڵەن و گۆڕانیان بەسەردا نایەت بە هیچ جۆرێك و سنووردار ناكرێن و جێگۆڕكێیان نییە، كە ئەم هەربوانەی كە بەم شێوەیەن، جەستە و تەنیش نین، هەندێ هەربووی دیكە هەن كە هەندێ جووڵە دەیانگرێتەوە، ئەوانە تەن و جەستەشیان هەیە، ئەمەش وەك تەنە ئاسمانییەكان[10].
  • گەر ئەو پرەنسیپ و سەرەتا لۆژیكییەی تیۆری سەرڕێژ پەسەند نەكەین، دەبێت باوەڕ بە زۆریی هەربووەكان بهێنین، واتە باوەڕ بەوە بهێنین كە كۆمەڵێك، یاخود چەند بوونێكی ئەزەلی و هەربوومان هەیە، كە ئەمە لە دیدی ئەوانەوە ناقۆڵا و پەسەندنەكراوە.

   ئێستا با بزانین كە هەموو ئەوانەی كە ئەم پرەنسیپەیان وەك پرەنسیپێكی دیالیكتیكی و گرفتئامێز بینیوە و وەك سەلمێنراو یاخود بەڵگەنەویستێكی عەقڵی سەیریان نەكردووە، تووشی هیچكام لەم دوو نەخوازراوە بوون یان نا؟

بێگومان هەندێكیان بێ ئەوەی بە خۆیان بزانن و هەندێكیان بێ ئەوەی كە ئەمە بە گرفت بزانن، تووشی ئەم دوو نەخوازراوە بوون و ئێمە لە پڕۆسەی بەرگریكردنماندا لەو پێشەكییە، چۆنێتیی كەوتنەنێو ئەم گرفتە ڕوون دەكەینەوە، كە ئەمە بۆ خۆی قووڵترین فۆڕمی بەرگرییە لە پرەنسیپەكە، چونكە ئەوانەی كە ئەم پرەنسیپ و پێشەكییەیان داناوە، یەكێك لە ئامانجە فەلسەفی و عەقڵییە سەرەكییەكانیان خۆبواردن بووە لەوەی كە توشی هیچكام لەو دوو هەڵەیە ببن، كە لە دیدی ئەوانەوە هەڵەی سیۆلۆجین و لەگەڵ بیرۆكەی تاك و تەنیایی و بێنیازی و بێگەردی هۆی یەكەمدا (خودا)، ناگونجێن.

   ئیبن ڕوشد لە ڕەخنەكردنی بۆچوونی غەزالیدا دەربارەی ئەم پرەنسیپە، ئەوە دەسەلمێنێت كە غەزالی كەوتووەتە هەڵەیەكەوە كە لە لۆژیكدا پێی دەگوترێت: ''پێوانەكردن، یان لێكچواندن و وەكیەكلێكردن لەگەڵ جیاوازیدا.'' واتە وەكیەكلێكردنی دوو پرس كە لە یەك جیاوازن و نادیدەگرتنی ئەو جیاوازییە، كە ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی كە پێوانەكە هەڵە و نادروست بێت. بگرە لە دیدی ئیبن ڕوشدەوە، هەر بە هۆی ئەم هەڵەیەوە، غەزالی ڕوانگە و دنیابینییەكی ئایینیی بونیاد ناوە، كە بەمرۆڤكردن، یاخود وەكمرۆڤلێكردنی خودای لێ دەكەوێتەوە، ئەو، واتە غەزالی، ئەوەی كە نەبینراو و نائامادەیە (نادیارە و لێرە نییە، یان باڵایە و ئەوێییە) ئەوەی وەك ئەوە لێ كردووە كە بینراو و بەرجەستەیە و لێرەیە، واتە ئەو خودای وەك مرۆڤ لێ كردووە، یان خودای بە مرۆڤ چواندووە، دیدی غەزالی دەربارەی ئیرادە و ویست و زانینی خودا، دیدێكە بەرمەبنای چواندنی خودایە بە مرۆڤ، كە ئەمە ڕوانگە و دیدی هەموو كەلامزانەكانی دوای ئەو و زۆر لە كەلامزانەكانی پێش ئەویشە.

   پاشان ئیبن ڕوشد لە ڕەخنەكردنی ئەو پێشەكی و پرەنسیپەدا دەڵێت كە ئەم پێشەكییە لەسەر هاوشانی و وەكیەكی یاخود پێكەوەگونجانی هۆ و بەرهۆ دامەزراوە، واتە بەپێی ئەم پێشەكییە بێت، گەر هۆ تەنها هەڵگری یەك تایبەتمەندی بوو، بەرهۆكەشی دەبێت تەنها هەڵگری یەك تایبەتمەندی بێت و بەس، هەروەها گەر بەرهۆ تەنها یەك تایبەتمەندیی هەبوو، پێویستە تەنها یەك هۆشی هەبێت و ناكرێت كە بەركاری كۆمەڵێك هۆی تەواو بێت[11]، چونكە گەر هەریەك لەو چەند هۆیە كاریگەرییەكیان هەبێت، ئەو كاتە هۆكان هۆی تەواو نابن، یاخود فرەهۆیی دروست دەبێت و ئەمەش واتە هۆی یەكەم (خودا) هۆیەكی تەواو و تاقانە نییە[12]. هەر بۆیە گەر بكەری سەربەخۆ، لە هەموو ڕوویەكەوە تاك و تەنها بێت و هیچ فرەییەكی تێدا نەبێت، هەروەها هیچ پەسنێكی دیكەی نەبێت، پتر لە خودی ڕاستەقینەی خۆی و كردەی ئەو پێویستی بە هیچ مەرج و مەبەست و ئامڕازێك نەبێت، هەروەها پێویستی بە بابەت نەبێت، ئەو كاتە بە یەك جار تەنها یەك بەرهۆی لێ سەڕرێژ دەبێت. ئەمەش ڕای فەیلەسووفانە، نەك كەلامزانەكان و ئەو بوونەی كە بەم جۆرە بێت، لە دیدی ئەوانەوە ئەمەیە بكەری خۆسا و بەدوور لە ناچاری، خۆ گەر هەڵبژاردن یان ویستی ئەو شتێكی زیاتر لە خودی ئەو بێت، كە لە ڕوانگەی ئەوانەوە بەم جۆرە بكەرە دەگوترێت بكەری مەبەستدار یاخود بەمەبەست، ئەو كاتە ئیدی ئەمە باسێكی دیكەیە و پەیوەندیی بەم بابەتە و بەم پرەنسیپ و پێشەكییەوە نییە، لەبەر ئەوەی كە لەم جۆرە بكەرەدا دوانەیی كردەكی و ڕاستەقینە هەیە و مەبەستی ئێمەش ئەوەیە كە خودا لەمە بەدوور بگرین[13].

   لەمەڕ ڕەخنەكانی ئیبن ڕوشد لەم پرەنسیپ و پێشەكییە، دەبێت ئەوە بڵێین كە بەپێی بۆچوونی ئەو، فرەیی هەربووەكان كێشە نییە و ئەو تەن (مادە) بە هەربوو دەزانێت، وەك ئەوەی كە لە ڕێبازی ئەرستۆدا هاتووە و لە دیدی ئەوەوە، ئەمە كێشەیەك نییە[14]، چونكە ڕێکخستنی گەردوون و دروستكردن بەم شێوەیە خۆی بەسە بۆ ئەوەی كە بەڵگە بێت لەسەر بوونی خودا و گەر بڵێین كە خودا لە تەنێكی ئەزەلیی ئەم گەردوونەی دروست كردووە، ئەمە هیچ كێشە و گرفتێك ناخولقێنێت و خودا دروستكەرە، بە واتای ئەوەی كە ئەم بوونەی لە مادەیەك دروست كردووە، نەك بە واتای ئەوەی كە لە هیچ (نەبوون) خولقاندبێتی و دەقی لەم جۆرەشمان، لە قورئان و لە تەوراتدا زۆرن، كە خودا مرۆڤی لە گڵ خولقاندووە، یان ئاسمان و زەویی لە حەوت ڕۆژدا خولقاندووە و ئەو كاتە تەختی ئەو بەسەر ئاوەوە بوو، خودا كە ڕووی كردە ئاسمان، ئاسمان دووكەڵ بوو و تا دوایی، كە هەموو ئەم دەقانە بەڵگەن لە سەر ئەوەی كە خودا، لە شتێك شتێكی دیكەی خولقاندووە، نەك لە نەبوون.

   هەروەها لەڕاستیدا ئیبن ڕوشد مەبەستی لە گرفتئامێزیی ئەو پێشەكییە ئەوەیە كە سروشتێكی كەلامیی هەیە، نەك فەلسەفی و بۆ خۆقوتاركردن لە كێشەیەكی كەلامی و لاهووتی هاتووەتە ئاراوە، دەنا بیرۆكەی ''خولقاندن لە نەبوون'' بیرۆكەیەكی نامۆیە بە هزری فەلسەفی و لە نێو لاهووتەوە دزەی كردووەتە ناو فەلسەفەوە[15].

   بەڕاستی ئیبن ڕوشد شایستەی ئەوە هەیە كە بەر لە كانت خاوەنداری لەو تیۆرییە ئیپستمۆلۆژییە بكات، كە عەقڵی مرۆڤ لە زانین و بەڵگاندنی پرس و كێشە میتافیزیكییەكاندا سنووردارە و مەعریفەی عەقڵی سنوورێكی هەیە، كە پێویستە بۆ ئەوەی بەهەڵەدا نەچێت، لەوێدا ڕابگیرێت. واتە لە دیدی ئیبن ڕوشدەوە وەك ئەوەی كە دواجار لای كانت بەدی دەكرێت، عەقڵ سنووری خۆی هەیە لە زانیندا و سەرچاوەی زۆر لە گرفتە فەلسەفییەكانیش دەرچوونی هەندێ لە تێز و بیرۆكەكانە لە سنوورەكانی توانای عەقڵ بۆ لێكۆڵینەوە و تاقیكردنەوە و سەلماندنیان. تەنانەت ئیبن ڕوشد دەسپێشخەری لەوەشدا دەكات كە ئاماژە بە یەكسانیی بەڵگەكان لەم زەمینەیەدا دەكات و هەموویان وەك بەڵگەی گرفتئامێز وێنا دەكات و پاساوەكەش هەمیشە دەرچوونیانە لە سنووری تواناكانی عەقڵ بۆ تاقیكردنەوە و سەلماندن یان سەلماندنی پێچەوانە.

هەروەها ئەو بە وردبینیی فەلسەفیی خۆی، دركی ئەوە دەكات كە بیرۆكەی ''خولقاندن لە نەبوونەوە''، بیرۆكەیەكە لە ڕووی فەلسەفییەوە بەرگریی لێ ناكرێت و شایانی سەلماندن نییە. عەقڵ و بەڵگەنەویستەكانی و تواناكانی سەلماندنی لە دیدی ئیبن ڕوشدەوە، سنوردارن و پێویستە عەقڵ پابەند بێت بە سنورەكانی خۆیەوە و لە دەرەوەی ئەو سنوورانە تەراتێن و سەفسەتەگۆیی نەكات و بەستنەوەی بوون و سەلماندنی خودا بە بیرۆكەی ئەفراندنەوە، لە دیدی ئیبن ڕوشدەوە بیدعەیەكی كەلامی و تەنگژەیەكە هیچ بەهایەكی نییە و زیانی زیاترە لە قازانج. ئەو هەر بەم بۆنەیەوە ڕەخنەی ئەوە لە كەلامزانەكان دەگرێت كە كۆمەڵێك بیرۆكەی بەدەر لە سنوورەكانی عەقڵ دەكەنە شوێنی مشتومڕ و دواجار زیان بە بیروباوەڕی خەڵك دەگەیەنن و هەرچییەك كە ئەوان دەیانەوێت بیسەلمێنن، لەبری سەلماندنی دەیشێوێنن و دەبنە مایەی سەرهەڵدانی ناكۆكی و مشتومڕ و دەمارگیریی كەلامی و ئایینی و دواجار تێكدانی ئاشتەوایی كۆمەڵایەتی. لە دیدی ئەوەوە، ئەم پرس و بابەتانە پێویستە پابەند بن بە چێوە و سنوورەكانی عەقڵ و تواناكانی ئەوەوە بۆ سەلماندن[16].

ڕەخنەكان و وەڵامەكان و گفتوگۆكان لەبارەی ئەم تێزەوە زۆرن و ئاڕاستەكان لە پاساودان و نكۆڵیكردنیدا جیاوازن و لە زۆربەی كتێبەكانی كەلام و فەلسەفەی ئیسلامیدا ئاماژەیان پێ دراوە، بەتایبەت كتێبەكەی غەزالی و وەڵامەكەی ئیبن ڕوشد و كورتەی كێشەكە و كرۆكەكەی بەم جۆرەیە كە یان ئێمە نابێت كێشەمان لەگەڵ بیرۆكەی فرەییبوونە ئەزەلیی و هەربووەكاندا هەبێت، وەك ئەوەی كە لە فەلسەفەی ئەرستۆیی و لای ئیبن ڕوشد هەیە، یاخود نابێت كێشەمان لەگەڵ دوانەیی خودیی (پێكهاتەیی) زاتی خودادا هەبێت، وەك ئەوەی كە لای غەزالی هەیە و وەك ئاماژەمان پێ دا، بە جۆرێك لە چواندنی خودا بە مرۆڤ كۆتایی دێت و كردەی مەبەستدار دەداتە پاڵ خودا، یاخود دەبێت ئەو پێشەكی و پرەنسیپە بسەلمێنین كە بنەڕەتی تیۆری سەرڕێژە و ئەم پێشەكییە پەسەند بكەین كە ''لە یەك تەنها یەك سەرڕێژ دەبێت'' و هەروەها پێویستە بیرۆكەی میانگیرەكان (عەقڵەكان) پەسەند بكەین یان باوەڕ بە یەكێتیی بوون بهێنین و فرەیی تەنها وەك شتێكی ڕواڵەتی و ئیعتیباری و ناڕاستەقینە بێتە بەرچاومان[17]، یان ئەوەتا لەسەر هەر ئاستێك لە ئاستەكان بێت، دەبێت باوەڕ بە جۆرێك لە فرەیی و پێكهاتەیی لە زاتی خودادا بهێنین، كە هەموو ئەم قبووڵكردنانەش دەكەونە دەرەوەی ئەو ئیكسیۆمەوە، كە ئێمە لێرەدا لێكۆڵینەوەی لەبارەوە دەكەین و لە بنەڕەتدا، ئەم تیۆرییە بۆ وەڵامدانەوە بەو كێشە و نەخوازراوانە داڕێژراوە. واتە داڕێژراوە بۆ ئەوەی كە لەگەڵ پابەندیی تەواودا بە یەكبوونی خودا و لەگەڵ ڕەتكردنەوەی هەموو ئەو ئەگەرانەدا باس لەوە بكات كە خودا چییە و بوون چۆن دروست بووە یان هاتنەبوون چۆن ڕووی داوە؟

 

 

 


15ـ كوربان: 1998، 234.

16ـ پور حەسەن، 1391 ه.ش: ١١ـ٦٤.

17ـ بەدەوی، بلاتا: 143ـ145.

18ـ شاهین، بلاتا: 148.

19ـ فارابی،1990: 56- 57.

20ـ فارابی، 1988: 37.

21ـ فارابی، 1986: 37.

22ـ جیهامی، 1998: 623.

23ـ هەمان، 1998: 258ـ259.

24ـ هەمان، 1998: 624.

25ـ هۆی تەواو، مەبەست لەو هۆیەیە كە تەنها خۆی بەسە بۆ هاتنەبوونی بەركارێك و ئەو بەركارە هەر بە تەنها بەركاری ئەوە و لە بوونیدا قەرزاری ئەوە و بۆ تێگەیشتن لێی پێویستمان بە هۆی دیكە نییە و گەر ئەو هۆیە هەبوو، ئەو بەرهۆیەش دەبێت و گەر نەبوو، نا.

26ـ سوبحانی، بلاتا: 9.

27ـ تارانی، بلاتا: 1/97ـ98.

28ـ بەدەوی، بلاتا: 133.

29ـ مەبەستی ئیبن ڕوشد ئەوەیە كە فەیلەسووفانی ئیسلام دەبوو وەك كەلامزانەكان تەسلیم بەو بیرۆكەیە نەبن، كە خودا لە هیچەوە بوونی خولقاندووە و لەگەڵ خودا هیچ شتیكی دی بوونی نەبووە، چونكە ئەمە بۆ فەلسەفە هیچ كێشەیەك نییە، بەڵام كەلامزانەكان ئەمەیان كردووە بە كێشە. لای ئیبن ڕوشد گرنگ ئەوەیە كە ئێمە خۆمان لە دوانەیی ناوەكیی خودا بپارێزین، كە كەلامزانەكان ئەمەیان نەكردووە و وەك غەزالی كەوتوونەتە ئەم هەڵەیەوە، فەیلەسووفەكان نەكەوتوونەتە ئەم هەڵەیەوە، بۆیە هیچ پێویستی نەدەكرد وا بیر بكەنەوە كە جگە لە خودا هیچ شتێكی دیکە هەربوو نییە، چونكە گەر دوو هەربوو هەبن، ئەمە مانای ئەوە نییە كە هەردووكیان خودان. ئیبن ڕوشد باوەڕی وایە كە خودا هەربووە و مادەش هەربووە و خودا لە مادەیەكی هەربوو ئەم گەردوونەی دروست كردووە و لە دیدی ئەوەوە قورئانیش لەگەڵ ئەم بۆچوونەدا سازگارە، وەك ئەو نموونانەی كە هێنامانەوە.

30ـ ئیبن ڕوشد، 1972: 40ـ43، 52.

31ـ مەلەكیان، 1377 ه. ش: 2/38.

 ئه‌م بابه‌ته‌ 225 جار بینراوه‌

په‌یوه‌ندی

ناو        
ئیمه‌یل*    
په‌یامه‌كه‌ت*
  



Copyright (c) tirozh.krd, All rights reserved.