فه‌لسه‌فه‌ی ئیسلامی ئیبن ڕوشد
2018-02-14 02:02:09

پوخته‌ی كتێبه‌كه‌:

 

ئیبن ڕوشد (1126ـ1198 ز)، فەیلەسووف و پزیشك و سیۆلۆگێكی گەورە بوو، كاریگەریی ئەو سنوورەكانی دنیای ئیسلامی بڕیبوو و لە ڕۆژئاوادا، وەك خۆی كە بە ئەڤیرۆس ناسرابوو، ئەڤیرۆسیزمیش قوتابخانەیەكی فەلسەفیی ناسراو بوو و شوێنكەوتوانی هەبوون .

سەرباری ڕاڤە گرنگەكانی بۆ ئەرستۆ، هەندێك لە گرنگیی ئیبن ڕوشد لە سروشتی ڕوانگەی فەلسەفیی تایبەتی ئەو و بەرگرییكردنیەوە لە فەلسەفە سەرچاوە دەگرێت. بە شێوەیەكی گشتی، هەموو فەیلەسووفە دیارەكانی دنیای ئیسلام، پلاتوونی یان نەوپلاتوونی، ئەفڵاتوونی یان ئەفڵۆتینی بوون، بەڵام ئیبن ڕوشد زیاتر ئەرستۆیی و نزیك لە ڕوانگەی واقیعی و بگرە مادییش بوو. یەكێك لە كارە گرنگەكانی ئەو لە ڕاڤەكانیدا بۆ ئەرستۆ، بە جۆرێك لە جۆرەكان دەرهێنانی ئەرستۆ بوو لە چنگی ئەفڵاتوونیزمی نوێ و ڕاڤە ئەفڵاتوونییەكان.

بە شێوەیەكی گشتی لە نێو ترادسیۆنی فەلسەفیی ئیسلامیدا، دوو نەریت زاڵن، نەریتێكیان ئەفڵاتوونیزەكردنی ئەرستۆیە، واتە وەك ئەفڵاتوون لێكردنی ئەرستۆ، خوێندنەوەی ئەفڵاتوونییانە بۆ ئەرستۆ، كە ئەم نەریتە نەریتێكی قوتابخانەی ئەفڵاتوونیی نوێیە بە شێوەیەكی گشتی و فارابی دامەزرێنەر و سەرمەشقی ئەم نەریتەیە لە نێو دنیای هزری ئیسلامیدا، ئەم قوتابخانە فەلسەفییەی كە ئەفڵۆتین دامەزرێنەری بوو، لە پەیوەندیدا بە فەلسەفەی ئیسلامییەوە دەتوانین وەك كاریگەرترینی قوتابخانە فەلسەفییەكان ئەژماری بكەین، بە جۆرێك كە تا ڕادەیەك قسەیەكی وەها ڕاستە، كە تەواوی فەلسەفەی ئیسلامی، فەلسەفەیەكی نەوئەفڵاتوونییە.

نەریتەكەی دی كە ئەرستۆییزەكردنی ئەفڵاتوون، وەك ئەرستۆ لێكردنی ئەفڵاتوونە؛ ئیبن ڕوشد یەكێك لە ناوە دیارەكانی ئەم نەریتە فەلسەفییە و لە پەیوەندیدا بە فەلسەفەی ئیسلامییەوە لەڕاستیدا، ئەو دامەزرێنەری ئەم نەریتە فەلسەفییەیە.

كەسانێك هەم لەبەر گرنگی و هەم لەبەر ئەم تایبەتمەندییە دیارانە و بە هۆی سەرقاڵیی ئیبن ڕوشد بە زانست و بەتایبەت زانستی پزیشكییەوە، بە فارابی دەڵێن ئەفڵاتوون و بە ئیبن ڕوشدیش دەڵێن ئەرستۆی دنیای ئیسلام.

ئیبن ڕوشد دوو ئەركی سەخت لەئەستۆ دەگرێت، كە یەكێكیان بۆ مێژووی فەلسەفە بەگشتی و ئەوی دیكەیان بۆ شارستانێتیی ئیسلامی بەتایبەت، بەها و بایەخی لە ڕادەبەدەریان هەیە و ئەركی شارستانیی گەورەن. ئەو ئەركی پاڵفتەكردنی فەلسەفە و دیدی ئەرستۆ لە لێكدانەوە و تەفسیرە ئەفڵاتوونی و ئاینییەكان لەئەستۆ دەگرێت و لە پەیوەندیدا بە پرسێكی پسپۆڕانەی لەم چەشنەشەوە، ئەو لە لایەن خەلیفە خۆیەوە بۆ ئەم كاری ڕاڤەكردن و ڕاستكردنەوەیە ڕادەسپێردرێت و ڕەخنەكانی ئاڕاستەی ڕاڤەکارانی ئەرستۆ لە پێش خۆیدا دەكات، ئەو ڕەخنەی تێگەیشتن و لێكدانەوەكانی ڕاڤەکارە موسڵمانەكانی پێش خۆی، وەك فارابی و ئیبن سینا و هەروەها ڕەخنەی ڕاڤەکارانی بەناوبانگی دیكەی وەك فرفریۆسیش دەكات، تەنانەت ئەو گومان دەكات لەوەی كە هەندێك لەوان لە مەبەست و مەرامەكانی فەلسەفەكەی ئەرستۆ تێگەیشتبن و هەرسیان كردبێت.

ڕوشد لە پەیوەندیدا بە شارستانێتیی ئیسلامی و چارەنووسی فەلسەفەشەوە، بە ئەركێكی مەزن و سەختی دیكە هەڵدەستێت، كە بەرگریكردنە لە فەلسەفە و ڕووبەڕووبوونەوەی ناودارێكی گەورەی دنیای ئیسلامە، كەسێكی وەك ئیمامی غەزالی، كە تۆمەتبارە بە میزۆسۆفیزم (دژایەتیكردنی فەلسەفە) و زیندوكردنەوەی ئایین و كوشتنی فەلسەفە لە دنیای ئیسلامدا و وەك ئەبو زەید دەڵێت، هاوشانی شافیعی و ئەشعەری پایەیەكی سەرەكیی دامەزراندنی ئایدیۆلۆژیای میانڕەوی یان ئەرسۆدۆكسییەتی ئیسلامییە .

ئەم مەیدانە گرنگانە، ڕاڤەكردنی ئەرستۆ بە دروستی، بەرگریكردن لە فەلسەفە و زیندووكردنەوەی، گونجاندنی شەریعەت و فەلسەفە یان عەقڵ و نەقڵ، دیارترین مەیدانەكانی كار و بیركردنەوەكانی ئیبن ڕوشدن و گرنگیی ئەم فەیلەسووفەش هەر لێرەوە دێت.

غەزالی نەك تەنها گورزێكی گەورە لە ئاڕاستەی فەلسەفی و عەقڵی دەدات لە نێو ترادسیۆنی ئیسلامیدا، بەڵكە ڕەخنەی قووڵ و تۆمەتی گەورە دەداتە پاڵ فەیلەسووفانی ئیسلام و وەك كەسانی كافر و پاشگەز لە ئیسلام دەیانناسێنێت و كتێبی تهافت الفلاسفه‌ وەك گڕ بەردەبێتە خەرمانی فەلسەفە و عەقڵ  و بەردەبێتە جەستەی فەیلەسووف و بیرمەندانیش لە دنیای ئیسلامدا  و ئیبن ڕوشد كە بە بوێرییەكی فەلسەفیی تەواوەوە بەگژ ئەم هەوڵ و هێرشە گەورەیەی غەزالیدا دەچێتەوە، پڕۆژەیەكی تەواو پێچەوانە دەخاتە ڕوو، پڕۆژەیەك كە پێداگری لەسەر لەپێشی و گرنگیی عەقڵ و فەلسەفە دەكات و باس لە بیركردنەوەی فەلسەفی وەك ئەركێكی ئایینیی و ئیلاهی دەكات و كەلامی ئیسلامی و بەتایبەت غەزالی لە چوارچێوە و قەفەسی سەفسەتەدا دەبینێت.

ئیبن توفەیل كە مامۆستای ڕوشدە و پێش ئەو پزیشكی خەلیفەیە، بۆ هەردوو ئەركەكە، پزیشكی خەلیفە و ڕاڤەكردنی ئەرستۆش، هەر ئەو پێشنیار دەكات.

محەمەدی كوڕی ئەحمەدی كوڕی محەمەدی كوڕی ئەحمەد، ئەبولوەلیدی ناسراو بە ئیبن ڕوشد، ساڵی 520ی كۆچی بەرانبەر 1126ی زاینی، لە قورتوبە و لە خێزانێكی ناودار و ناسراو بە زانست و دادوەری و شەرعناسی هاتووەتە دنیاوە، خۆی و باوك و باپیر و بگرە كوڕەكانیشی لە شارەزایانی دیاری شەریعەت و مەزهەبی مالیكی بوون .

ئەو لە نێو خێزانێكی سەرقاڵ بە ئەدەب و زانست و دادوەریدا و لە ئەندەلووس، لە دوا دواییەكانی فەرمانڕەوایی فەرمانڕەوا خۆجێییەكاندا، كە سەردەمانی ئەوان، سەردەمانی زێڕینی ئەندەلووس بوو، هاتووەتە دنیاوە، ئەو كاتانە ئەو وڵاتە لە چڵەپۆپەی گەشەكردن و بووژانەوەی هزری و شارستانیی خۆیدا بوو، بەتایبەت لەگەڵ دەوڵەتدارێتیی محەمەدی كوڕی تۆمرت، ناسراو بە مەهدیدا، ئازادیی فیكرییش دەبووژێتەوە و ئومێدی گەشەكردنی زیاتر ڕوو لەو کولتوور و شارستانێتییە دەكات.

دەركەوتنی ئیبن ڕوشد دەكەوێتە دوای لەناوچوونی دەوڵەت و دەوڵەتی مورابتینەوە، كە بە دژایەتیكردنی فەلسەفە ناسرابوون و ئیبن توفەیل ڕۆڵی گرنگ دەبینێت لە ئاڕاستەكردنی ئیبن ڕوشد و ڕێنماییكردنیدا بۆ ئەوەی كە بێتە نێو ژیانی گشتی و خزمەتكردنی بواری گشتییەوە، ئەو ئیبن ڕوشد بۆ ئەبویەعقووب، یوسف پێشنیاز دەكات، كە ئەم خەلیفەیە دۆستی زانست و زانایان و كۆڕ و كۆبوونەوەكانیان بوو، ئەمیش ئەبویەعقووب داوای ئەوە لە ئیبن ڕوشد دەكات كە دەست بكات بە ڕاڤەكردن و لێكدانەوەی كتێب و بیروباوەڕ و فەلسەفەكەی ئەرستۆ، كە بێگومان ئیبن ڕوشد بە باشترین شێوە ئەم ئەركەی سەرشانی خۆی ڕادەپەڕێنێت و بە پاك و پوخت و شرۆڤە و ڕاڤەكراوی ئەرستۆ پێشكەش دەكاتەوە .

ئیبن ڕوشد هەروەها پزیشكێكی كارامە و لێهاتووش بوو، ئەو لای ئەبوجەعفەر، هاروون، پزیشكیی خوێندبوو كە پزیشكێكی ناوداری ئەو سەردەمە بوو، فەلسەفە و سیۆلۆژیاشی لەسەر دەستی ئیبن توفەیل خۆی خوێندبوو، ئەمە سەرباری كارامەیی و شارەزایی لە زمان و شەریعەت و ئەدەبدا، بە جۆرێك كە بلیمەت و بێوێنەی سەردەمی خۆی بوو، هەر بۆیە ئیبن توفەیل دوای پیربوونی خۆی، وەك پزیشكی تایبەت پێشنیاری دەكات و پاش ڕەزامەندبوون، لە ساڵی 1182ی زایینیدا، دەبێتە پزیشكی تایبەتی پاشای مەراكیش .

سەد و بیستوپێنج كتێب دراونەتە پاڵ ئیبن ڕوشد، كە تەنها هەشتاوسێ كتێبیان ماون و ساغ بوونەتەوە، ئەوانی دیكەیان یان بە هەڵە دراونەتە پاڵ ئەو، یان دووبارەن. زۆر لە كتێبەكانی ئیبن ڕوشد زیاتر لە جارێك چاپ و بڵاو كراونەتەوە كە هەرە دیارترینیان ڕاڤە كورتەكانیەتی بۆ ئەرستۆ، كە چوار كتێبن و لە بیستویەك بەش پێك هاتوون، هەروەها ڕاڤە ناونجییەكانی كە دە كتێب و حەڤدە بەشن و هەرهەموویان شرۆڤە و ڕاڤەی ئەرستۆن، جگە لە كتێبێكیان، الچروری فی السیاسه‌، یان تلخیص السیاسه‌، كە ڕاڤەی كۆماری ئەفڵاتوونە و بە هۆی یان بە بیانووی بەردەستنەبوونی سیاسەتی ئەرستۆ، ئیبن ڕوشد لەوێدا و لە سایەی كۆماری ئەفڵاتووندا، سەرباری ڕاڤەی ئەو كتێبە گرنگە، كۆمەڵێك لە بیروڕا سیاسییەكان و فەلسەفەی سیاسیی خۆی خستووەتە ڕوو .

سەرباری ئەو ڕاڤە گرنگانە، كتێبی تهافت التهافت، كە وەڵامدانەوەیەكی توند و بوێری غەزالی و بەرگرییە لە فەلسەفە و فەیلەسووفان. هەروەها كتێبی الكشف عن مناهج الأدله‌، فصل المقال فیما بین الحكمه‌ و الشریعه‌ من الإتصال و كتێبی چمیمه‌ العلم الإلهی شاكاری فەلسەفیی گرنگ و لەو كتێبانەن كە بەردەست و پارێزراون. ئەمە سەرباری كتێبی بدایه‌ المجتهد، كە ئەویش شاكارێكە لە بواری شەرعناسی و فیقهدا.

ئەوەی كە دیارە بە هەموو ئەو ڕاڤە و شرۆڤانەی ئیبن ڕوشدەوە بۆ ئەرستۆ، گرنگیدانی زیاترە بە فەلسەفە ئەخلاقی و میتافیزكاكەی ئەرستۆ و سەرباری شرۆڤەکردن، ئیبن ڕوشد لێكدانەوە و ڕاڤەی ئیزۆتریكی بۆ ئەو دەقانەی ئەرستۆ دەكات و لەم ڕووەوە ئەوەی كە كردوویەتی دەستپێشخەری و داهێنانە، چونكە ئەم جۆرە لێكدانەوە فەلسەفییە بەو شێوەیە و تا ئەو سەردەمەی ئەو باو نەبوو، ئیبن ڕوشد زیرەكانە لەمیانەی ڕاڤەكردنی فەلسەفەكەی ئەرستۆدا، نێوان دێڕەكان دەخوێنێتەوە و بیروڕا فەلسەفییەكانی خۆیشی هاوپێچ دەكات و هۆشیارانە لە ڕێگەی ڕەخنەكردنی ئەفڵاتوونیزمی نوێ و ئیبن سینا و لاهووتی ئیسلامییەوە و لەمیانەی خستنەڕووی فەلسەفەكەی ئەرستۆدا، تێز و تێڕوانینە فەلسەفییەكانی خۆیشی دەربڕیوە و ئاوێزانی یەكدیی كردوون.

پەنابردنی ئیبن ڕوشد بۆ كۆماری ئەفڵاتوون، سەرباری گرنگیی ئەو تێكستە فەلسەفییە، باس لە گرنگیدانی زۆری ڕوشد بە فەلسەفەی سیاسی و ئەخلاقی و ڕەخنەكردنی ئەو بۆ کۆمەڵگە و سیستمی فەرمانڕەوایی دەكات، كە ئەمە دواجار بە دوورخستنەوەی بۆ ئەلیسانە و میحنەت و سزادانی تەواو دەبێت و جارێكی دی ئاوێزانی فەلسەفە و میحنەت و تراجیدیای فەیلەسووفانمان وەبیر دەهێنێتەوە .

دەگوترێت كە هۆكاری گەڕانەوی ئیبن ڕوشد بۆ كۆماری ئەفڵاتوون، دەستنەكەوتنی سیاسەتی ئەرستۆیە، بەڵام ڕەنگە ئەمە تاكە هۆكار نەبێت، یاخود ڕەنگە ئەمە هۆكارە ئیزۆتریكییەكە نەبێت كە ئیبن ڕوشدی بەرەو ئەو هەڵبژاردن و گەڕانەوەیە بردووە. ئەوەی كە دیار و ئاشكرایە لەو كتێبەی ئیبن ڕوشددا لەسەر سیاسەت ئەوەیە كە ئەو بە هۆی گەڕانەوەی بۆ ئەفڵاتوون و كۆمار، دەست كراوەترە و تا ڕادەیەكی زۆر باشتر توانیویەتی كە بیروڕا سیاسییەكانی خۆی جێگا بكاتەوە و دوور نییە كە هەر ئەمەش بێت هۆكاری پشت هەڵبژاردنی ئەو كتێبە.

ئیبن ڕوشد وەك ئەوەی كە هەموو توێژینەوەكان دەربارەی ئەو دووپاتی دەكەنەوە، خاوەنی ڕێبازێكی عەقڵانی و باوەڕدار بووە بە توانای عەقڵ و لۆژیك و پابەندبوون بە بەرەنجامەكانیانەوە، ئەو خاوەنی عەقڵێكی بورهانیی ئارگومێنتساز و دژ بە سەفسەتە و تەنانەت بۆچوونی گرفتئامێزی عەقڵی بووە و هەر ئەمەشە یەك لە سەرچاوەكانی ناكۆكیی ئەو لەگەڵ غەزالیدا كە بە سەفسەتەگۆیی و میزۆسۆفیزم (دژایەتیی فەلسەفە) تۆمەتباری دەكات و هەر لێرەشەوە بانگەوازی قەدەغەكردنی تێز و بۆچوونە كەلامییە ئیشكالییەكان دەكات و باوەڕی وایە كە ناكۆكیی كەلامی و ئایینی زیانی گەورە بە ئاشتەوایی و ئاسایشی کۆمەڵایەتی دەگەیەنن.

هەندێك لە توێژەران هەر بەم هۆ و پاساوە، ڕوشد وەك كەسێكی پێشەنگ لە پەیڕەوكردنی فۆڕمێك لە ڕێبازی ماتریالیزمی دیالیكتیكی و بگرە وەك كەسێكی بێباوەڕ لە هەندێك ڕووەوە دەخەنە پێش چاو . دیدگای ئەو لە پەیوەندیدا بە حوكمی عەقڵی و بابەتیبوونی چاكە و خراپە و جوانی و ناشیرینی و توانای عەقڵەوە بۆ ناسینی خوا و زانینی حەقیقەت، زۆر نزیكە لە دیدگای موعتەزیلەكان  و گرفتی سەرەكیی ئەویش لەگەڵ غەزالیدا، گومانكردنی غەزالی لە عەقڵ و سەلماندنی عەقڵی و بابەتیبوونی چاكە و خراپە و پرەنسیپی هۆكاردارێتی لە بووندا و خولقاندن لە عەدەمەوە  (كە ئەمانە لە دیدی ئیبن ڕوشدەوە گەورەترین گرفتەكانی تێز و بیركردنەوەكانی غەزالی و نیشانەی ئاشكرای ئینكاری و سەفسەتەگۆیین) زیاتر هەر لێرەوە دێت .

دواجار گرنگیی شارستانیی ئەم فەیلەسووفە لەڕاستیدا سنوورەكانی قورتوبە و ئەندەلووس و شارستانێتیی ئیسلامی و سنوورەكانی ئەو ترادسیۆنە شارستانییەی خۆی دەبڕێت و ئەو بە جۆرێك لە جۆرەكان ئەڵقەی پەیوەندیی نێوان شارستانێتیی ئیسلامی و شارستانێتیی خۆرئاوایە و هەروەها یەكێك لە ئەڵقەكانی پەیوەندیی ئەم دوو شارستانێتییە بە یۆنانی دێرینەوە. لە لایەكی دیكەوە ڕوشد، سنوورەكان دەبڕێت و خۆی و تێزەكان و قوتابخانەكەی دەبنە بەشێك لە دیالیكتیك و مشتومڕێكی زۆر لە شارستانێتیی خۆرئاواییدا و هەموو ئەمانەش بۆنەی گرنگ و پاساوی ڕاستەقینەن بۆ ئەوەی كە ئەم فەیلەسووفە مەزنە وەك هەندێك لە مەزنانی پێش خۆی، كەسایەتی و فەیلەسووفێكی گەردوونی یان جیهانی بێت و نەتوانین لە چوارچێوەی ترادسیۆن و كۆبەندێكی دیاریكراودا قەتیسی بكەین .

خوێنەری بەڕێز، ئەم توێژینەوەیە لە دوو بەش پێك هاتووە و زیاتر لەسەر دوو كتێبی گرنگی ڕوشدە: فصل المقال فیما بین الحكمه‌ و الشریعه‌ من الإتصال و الچروری فی السیاسه‌، هەروەها گەڕانەوەی تێدایە بۆ بەرگرینامە گرنگەكەی ئەو لە فەلسەفە: تهافت تهافت الفلاسفه‌.

بێگومان ئیبن ڕوشد زۆر لەوە زیاتر هەڵدەگرێت و دەیان بۆنەی دیكەمان پێویستە بۆ گەڕانەوە سەر ئەم بیرمەندە و هێنانەپێشەوەی، چ وەك نموونەی دادوەر و چ وەك نموونەی شەرعناس و چ وەك نموونەی فەیلەسووف و بیرمەند، چ وەك ڕووناكبیر و ڕەخنەگرێك كە بە وریاییەوە دەستنیشانی زۆر لە گرفت و برین و تەنگژە هزرییەكانی دنیای ئیسلامی كردووە، چ وەك ئەوەی كە دوایین دیارترین فەیلەسووفی دنیای ئیسلامە، كە زۆر جار شكستی پڕۆژەكەی ئەو، وەك خاڵی وەرچەرخانی گەورە و شكستی عەقڵ لە دنیای ئیسلامدا وێنا دەكرێت و بە جۆرێك لە جۆرەكان دوو تایپ لە ئیسلام، دوو ڕێگا، دوو چارەنووسی تەواو جیاواز پێشنیاز دەكەن، ڕێگای ئیبن ڕوشد كە ڕێگای عەقڵ و ئارگومێنت و زانستە. ڕێگای غەزالی كە ڕێگای لاهووت و گومانگەرایی و نازانمگەرایی ڕێگای مشتومڕ و سەفسەتەگۆییە.

 ئه‌م بابه‌ته‌ 164 جار بینراوه‌
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

په‌یوه‌ندی

ناو        
ئیمه‌یل*    
په‌یامه‌كه‌ت*
  



Copyright (c) tirozh.krd, All rights reserved.